पुणे गणेशोत्सव २०२६ : विसर्जनापूर्वी १,५०० हून अधिक ढोल-ताशा वादकांना ‘संजीवनी’चे सीपीआर प्रशिक्षण

वार्तांकन : शोएब तडवी आणि ऋषी साहू

पुणे, २१ सप्टेंबर २०२६ : पुण्यात गणेशोत्सव विसर्जनाच्या दिवशी हजारो नागरिक रस्त्यावर उतरणार असल्याने, मोठ्या सार्वजनिक गर्दीच्या ठिकाणी आपत्कालीन परिस्थितीत तातडीने मदत मिळावी यासाठी आदार फाउंडेशनने आपल्या ‘संजीवनी’ हृदयविकार आपत्कालीन पुनरुज्जीवन प्रशिक्षण उपक्रमाचा विस्तार केला आहे.

आदार फाउंडेशन (नोंदणी क्रमांक : एमएएच/७३७/२०२५) यांच्या पुढाकाराने, पुणे पोलीस, पुणे महानगरपालिका आणि भारतीय वैद्यकीय संघटना, पुणे यांच्या सहकार्याने हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे. २०२६ मध्ये आतापर्यंत १,५०० हून अधिक ढोल-ताशा वादक तसेच ७५ हून अधिक वैद्यकीय स्वयंसेवकांना हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया आणि प्राथमिक आपत्कालीन प्रतिसादाचे प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.

एका घटनेतून ‘संजीवनी’चा जन्म

२०२४ मध्ये गणेशोत्सवादरम्यान आदार फाउंडेशनचे संस्थापक-अध्यक्ष आणि ताशा वादक स्वानंद पाटील यांनी कुमठेकर रस्त्यावर एका नागरिकाला अचानक कोसळताना पाहिले. घटनास्थळी तातडीने मदत करण्यासाठी प्रशिक्षित व्यक्ती उपलब्ध नसल्याने पाटील यांनी स्वतः त्या व्यक्तीला हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया करून मदत केली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे त्या व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यात मदत झाली.

या घटनेमुळे मोठ्या सार्वजनिक उत्सवांमध्ये प्रशिक्षित प्रथम प्रतिसादकर्ते उपलब्ध असण्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले. विशेषतः मोठ्या संख्येने नागरिक सहभागी होणाऱ्या मिरवणुकांमध्ये गर्दीच्या ठिकाणी एखादी वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण झाल्यास सुरुवातीच्या काही मिनिटांत मिळणारी मदत महत्त्वाची ठरू शकते.

या घटनेबाबत बोलताना आदार फाउंडेशनचे संस्थापक-अध्यक्ष स्वानंद पाटील म्हणाले, “कुमठेकर रस्त्यावरील त्या घटनेमुळे आम्हाला जाणवले की वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितीत सुरुवातीची काही मिनिटे अत्यंत महत्त्वाची असतात. हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया आणि प्राथमिक आपत्कालीन प्रतिसादाचे प्रशिक्षण घेतलेली व्यक्ती व्यावसायिक वैद्यकीय मदत पोहोचेपर्यंत तातडीने मदत करू शकते. अशा गंभीर प्रसंगी प्रतिसाद देऊ शकणाऱ्या प्रशिक्षित नागरिकांचे जाळे तयार करण्याच्या उद्देशाने ‘संजीवनी’ उपक्रम सुरू करण्यात आला.”

एका घटनेपासून शहरव्यापी उपक्रमापर्यंत

२०२४ मधील या घटनेनंतर आदार फाउंडेशनने २०२५ मध्ये ‘संजीवनी’ उपक्रमाची सुरुवात केली. मोठ्या सार्वजनिक उत्सवांमध्ये प्रत्यक्ष उपस्थित असणाऱ्या नागरिकांना आणि स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यावर या उपक्रमाचा भर देण्यात आला.

३ ऑगस्ट २०२५ रोजी या उपक्रमांतर्गत ७५ हून अधिक वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले. त्यानंतर २४ ऑगस्ट २०२५ रोजी मोठ्या प्रमाणावर प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. यामध्ये १५ हून अधिक ढोल-ताशा पथकांमधील २५० हून अधिक वादकांना प्रशिक्षण देण्यात आले.

२०२५ च्या गणेशोत्सव विसर्जनादरम्यान प्रशिक्षित स्वयंसेवकांना लक्ष्मी रस्ता, कुमठेकर रस्ता आणि टिळक रस्ता यांसारख्या महत्त्वाच्या ठिकाणी तैनात करण्यात आले होते.

या पथकांनी १५ हून अधिक आपत्कालीन परिस्थितींमध्ये नागरिकांना मदत केली. त्यापैकी दोन रुग्णांना पुढील वैद्यकीय उपचारांची आवश्यकता भासल्याने रुग्णालयात हलविण्यात आले.

२०२६ मध्ये ‘संजीवनी’चा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार

२०२६ मध्ये या उपक्रमाचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार करण्यात आला.

१५ ऑगस्ट २०२६ रोजी आदार फाउंडेशनने भारतीय वैद्यकीय संघटना, पुणे यांच्या सहकार्याने प्रशिक्षण कार्यक्रमाचा पहिला टप्पा आयोजित केला. प्रशिक्षकांचे प्रशिक्षण या उपक्रमांतर्गत वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले. हे विद्यार्थी पुढे हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया आणि प्राथमिक आपत्कालीन प्रतिसादाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी मदत करणार आहेत.

यानंतरच्या टप्प्यात गणेशोत्सवाच्या मिरवणुकांमध्ये दीर्घकाळ रस्त्यावर उपस्थित राहणाऱ्या ढोल-ताशा वादकांना प्रशिक्षण देण्यात आले.

पुण्यातील विविध ढोल-ताशा पथकांमधील १,५०० हून अधिक वादकांना हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया आणि प्राथमिक आपत्कालीन प्रतिसादाचे प्रशिक्षण देण्यात आले.

या उपक्रमाचा विस्तार पोलीस दलापर्यंतही करण्यात आला. दहीहंडी आणि गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर फरासखाना आणि विश्रामबाग पोलीस चौक्यांमध्ये ५० हून अधिक पुणे पोलीस कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले. या प्रशिक्षणाची माहिती १ सप्टेंबर रोजी ‘सकाळ’मध्येही प्रसिद्ध झाली होती.

आदार फाउंडेशनच्या माहितीनुसार, २०२६ मधील प्रशिक्षण कार्यक्रमाद्वारे आतापर्यंत १,५०० हून अधिक ढोल-ताशा वादक आणि ७५ हून अधिक वैद्यकीय स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.

दहीहंडीमध्येही वैद्यकीय पथकांची सेवा

‘संजीवनी’चे वैद्यकीय पथक दहीहंडी २०२६ दरम्यानही कार्यरत होते. यासाठी पाच महत्त्वाच्या ठिकाणी वैद्यकीय पथके तैनात करण्यात आली होती.

– जिजामाता चौक
– बेलबाग चौक
– बुधवार चौक
– मंडई पोलीस ठाणे
– टिळक रस्त्यावरील दुर्वांकुर हॉटेल

या पथकांनी १५ हून अधिक आपत्कालीन परिस्थितींमध्ये नागरिकांना मदत केली. यामध्ये अचानक बेशुद्ध पडणे, तीव्र निर्जलीकरण, झटके येणे, डोक्याला दुखापत आणि मणक्याला झालेल्या दुखापतींच्या घटनांचा समावेश होता.

यापैकी तीन रुग्णांना पुढील उपचारांसाठी रुग्णालयात हलविण्यात आले.

मोठ्या गर्दीच्या ठिकाणी उष्णता, शारीरिक श्रम, दीर्घकाळ उभे राहणे आणि गर्दी यामुळे अचानक आरोग्यविषयक समस्या उद्भवू शकतात. अशा परिस्थितीत प्रशिक्षित वैद्यकीय प्रतिसादकर्ते घटनास्थळाच्या जवळ उपलब्ध असणे महत्त्वाचे असल्याचे या अनुभवातून दिसून आले.

विसर्जनासाठी १० ठिकाणी १०० हून अधिक स्वयंसेवक तैनात होणार

२५ सप्टेंबर २०२६ रोजी होणाऱ्या गणेशोत्सव विसर्जनाच्या दिवशी आदार फाउंडेशनकडून आपत्कालीन प्रतिसादाचे जाळे आणखी विस्तारित करण्यात येणार आहे.

लक्ष्मी रस्ता, कुमठेकर रस्ता आणि टिळक रस्ता परिसरातील १० ठिकाणी १०० हून अधिक वैद्यकीय स्वयंसेवक तैनात करण्यात येणार आहेत.

या स्वयंसेवकांकडे आवश्यक वैद्यकीय साहित्य असलेली किट्स असतील. विसर्जन मिरवणुकांदरम्यान नागरिकांना घटनास्थळी प्राथमिक आपत्कालीन मदत देण्याचे काम ते करतील.

रुग्णाला रुग्णालयात दाखल करण्याची किंवा पुढील वैद्यकीय उपचारांची आवश्यकता असल्यास व्यावसायिक वैद्यकीय सेवा आणि संबंधित प्रशासनाशी समन्वय साधला जाणार आहे.

मोठ्या सार्वजनिक गर्दीच्या ठिकाणी नागरिकांच्या जवळ प्रशिक्षित मदत उपलब्ध असणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश असल्याचे स्वानंद पाटील यांनी सांगितले.

ते म्हणाले, “संजीवनीच्या माध्यमातून आमचे उद्दिष्ट केवळ हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रिया शिकवणे नाही, तर सामान्य नागरिक आणि स्वयंसेवकांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणे आहे. एखादी व्यक्ती अचानक कोसळली किंवा वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण झाली, तर अशावेळी काय करावे हे त्यांना माहिती असावे, हा आमचा प्रयत्न आहे. व्यावसायिक वैद्यकीय मदत घटनास्थळी पोहोचेपर्यंत सुरुवातीची महत्त्वाची पावले उचलण्यासाठी प्रत्येक मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमात प्रशिक्षित व्यक्ती उपलब्ध असावी, असे आमचे उद्दिष्ट आहे.”

गणेशोत्सवात प्रत्यक्ष सहभागी होणाऱ्या विविध गटांना प्रशिक्षण देऊन हृदयविकाराच्या आपत्कालीन स्थितीत पुनरुज्जीवन प्रक्रियेबाबतची जनजागृती पुण्याच्या उत्सव संस्कृतीचा भाग बनविण्याचा या उपक्रमाचा प्रयत्न आहे.

२०२४ मध्ये कुमठेकर रस्त्यावर घडलेल्या एका आपत्कालीन घटनेपासून सुरू झालेला ‘संजीवनी’ उपक्रम आता १,५०० हून अधिक ढोल-ताशा वादकांच्या प्रशिक्षणापर्यंत आणि २०२६ च्या विसर्जनासाठी १०० हून अधिक वैद्यकीय स्वयंसेवकांच्या तैनातीपर्यंत विस्तारला आहे.

पुणे गणेशोत्सवाच्या सर्वाधिक गर्दीच्या दिवसांपैकी एक असलेल्या विसर्जनासाठी सज्ज होत असताना, प्रमुख विसर्जन मार्गांवर विविध ठिकाणी प्रशिक्षित प्रतिसादकर्ते उपलब्ध करून देण्यावर आयोजकांचा भर आहे.