डीजेनंतर आता ढोल-ताशांवरही बापट यांचा आक्षेप; ‘परंपरेच्या नावाखाली ध्वनिप्रदूषणाचे समर्थन नको’

पुणे, ३१ ऑगस्ट २०२६: गणेशोत्सवातील डीजे आणि मोठ्या आवाजातील ध्वनिवर्धकांच्या वापरावरून पुण्यात सुरू असलेला वाद आता पारंपरिक ढोल-ताशा वादनापर्यंत पोहोचला आहे. नारायण पेठेतील रहिवासी विद्यानंद बापट यांनी डीजेसोबतच सार्वजनिक ठिकाणी मोठ्या आवाजात वाजविण्यात येणाऱ्या ढोल-ताशांवरही प्रश्न उपस्थित केला आहे. ‘एखादी गोष्ट परंपरा किंवा संस्कृतीचा भाग आहे म्हणून तिच्यामुळे होणाऱ्या ध्वनिप्रदूषणाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही,’ अशी भूमिका बापट यांनी मांडली आहे.

गणेशोत्सव साजरा करण्यास किंवा नागरिकांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याला आपला विरोध नसल्याचे बापट यांनी स्पष्ट केले आहे. मात्र, सार्वजनिक उत्सवाच्या नावाखाली होणारे ध्वनिप्रदूषण, वाहतूक कोंडी, रस्त्यांवरील अतिक्रमण आणि नागरिकांना होणारी गैरसोय यांचा पुनर्विचार होण्याची गरज असल्याचे ते सांगतात. त्यांच्या मते, उत्सवाचा अधिकार जसा महत्त्वाचा आहे, तसाच सार्वजनिक जागा वापरणाऱ्या इतर नागरिकांच्या हक्कांचाही विचार होणे आवश्यक आहे.

बापट यांनी पुणे महानगरपालिकेच्या गणेशोत्सव तयारीसंदर्भातील बैठकीत डीजे आणि मोठ्या आवाजातील ध्वनिव्यवस्थेविरोधात भूमिका मांडल्यानंतर या विषयाला व्यापक प्रसिद्धी मिळाली. बैठकीत त्यांच्या भूमिकेवरून काही गणेश मंडळांच्या प्रतिनिधींशी वाद झाला आणि परिस्थिती गोंधळाची झाल्यानंतर त्यांना पोलिसांनी सभागृहाबाहेर नेल्याचे वृत्त आहे. त्यानंतर त्यांच्या भूमिकेवरून शहरात चर्चेला सुरुवात झाली.

मात्र, बापट यांची भूमिका केवळ डीजे बंदीपुरती मर्यादित नसल्याचे आता स्पष्ट झाले आहे. डीजे आणि ढोल-ताशा या दोन्ही प्रकारच्या मोठ्या आवाजाच्या वादनामुळे ध्वनिप्रदूषण होत असल्याने सार्वजनिक ठिकाणी त्यांच्या वापराबाबतही नियम आणि मर्यादा असाव्यात, असे ते म्हणतात.

‘डीजे आणि ढोल-ताशा दोन्हींना विरोध’

डीजे आणि ढोल-ताशा या दोन्हींना आपला विरोध आहे का, असे विचारले असता बापट यांनी स्पष्टपणे होकार दिला.

“होय, नक्कीच. कारण दोन्हींमुळे ध्वनिप्रदूषण होते,” असे ते म्हणाले.

पुण्यातील गणेशोत्सवाच्या परंपरेत ढोल-ताशा पथकांना विशेष महत्त्व आहे. गणेश मंडळांच्या मिरवणुका, स्वागत सोहळे आणि विविध कार्यक्रमांमध्ये ढोल-ताशा पथकांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात असतो. त्यामुळे ढोल-ताशांवर प्रश्न उपस्थित करण्याची बापट यांची भूमिका डीजेविरोधातील चर्चेपेक्षा वेगळ्या पातळीवर जाणारी आहे.

विशेषतः त्यांचा आक्षेप वाद्यांच्या अस्तित्वाला नसून सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या मोठ्या आवाजाला असल्याचे ते स्पष्ट करतात.

त्यांच्या मते, एखादी गोष्ट ‘संस्कृती’ किंवा ‘परंपरा’ म्हणून स्वीकारली गेली आहे म्हणून तिच्यावर प्रश्न उपस्थित करता येणार नाही, असे नाही.

“एखाद्या गोष्टीला संस्कृती किंवा परंपरा म्हटले म्हणून चुकीच्या गोष्टीचे समर्थन करता येत नाही,” असे बापट म्हणाले.

‘परंपरा काळानुसार बदलत असतात’

आपली भूमिका स्पष्ट करताना बापट यांनी समाजातील अनेक प्रथा काळानुसार बदलल्याचे उदाहरण दिले. सतीप्रथा आणि बालविवाह यांसारख्या प्रथा पूर्वी समाजात अस्तित्वात होत्या. मात्र, काळानुसार समाज बदलला आणि या प्रथांवर पुनर्विचार झाला. काही प्रथांवर कायदेशीर निर्बंधही आले.

याच आधारावर एखादी गोष्ट पारंपरिक आहे म्हणून ती कायमस्वरूपी अपरिवर्तनीय असू शकत नाही, असे बापट यांचे म्हणणे आहे.

त्यांच्या मते, समाजाच्या बदलत्या गरजा आणि सार्वजनिक जीवनावर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन परंपरांच्या सादरीकरणाच्या पद्धतीतही बदल करता येऊ शकतो.

ढोल-ताशा हा पुण्याच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग असला तरी, त्याचा आवाज एखाद्या परिसरातील नागरिकांच्या जीवनावर विपरीत परिणाम करत असेल तर त्याबाबत चर्चा होणे आवश्यक आहे, अशी त्यांची भूमिका आहे.

‘सार्वजनिक जागा सर्व नागरिकांसाठी’

बापट यांच्या मते, गणेशोत्सव किंवा अन्य कोणताही सार्वजनिक उत्सव रस्त्यावर किंवा सार्वजनिक जागेत साजरा केला जात असताना त्या जागेचा इतर नागरिकांनाही वापर करण्याचा अधिकार असतो.

“सार्वजनिक ठिकाणी उत्सव साजरा करणाऱ्यांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की तो उत्सव सार्वजनिक जागेत साजरा केला जात आहे. उत्सवाच्या नावाखाली सार्वजनिक ठिकाणी लाऊडस्पीकर लावू नयेत. सार्वजनिक जागांमध्ये वाद्ये मोठ्या आवाजात वाजवू नयेत,” असे त्यांनी सांगितले.

त्यांचा आक्षेप केवळ ध्वनिप्रदूषणापुरता मर्यादित नाही. रस्त्यांवर मोठे मंडप उभारून वाहतुकीला अडथळा निर्माण करणे, सार्वजनिक जागा अडवणे आणि मिरवणुकांमुळे वाहनांची वाहतूक विस्कळीत होणे, यावरही त्यांनी प्रश्न उपस्थित केला आहे.

त्यांच्या मते, उत्सवाच्या परवानग्या देताना प्रशासनाने केवळ मंडळाची तयारी आणि उत्सवाचे स्वरूप न पाहता त्याचा परिसरातील नागरिकांवर होणारा एकत्रित परिणाम विचारात घ्यायला हवा.

‘उत्सवाचा उत्साह आवाजावर अवलंबून नाही’

डीजे किंवा ढोल-ताशा नसतील तर गणेशोत्सवाचा उत्साह कमी होईल, असा युक्तिवादही बापट मान्य करत नाहीत.

उत्सवाचे महत्त्व मोठ्या आवाजातील संगीत, भव्य मिरवणूक किंवा रस्त्यावर होणाऱ्या कार्यक्रमांवर अवलंबून नसते, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

आपला मुद्दा स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी नाट्यप्रयोगाचे उदाहरण दिले.

“एखादे नाटक बंदिस्त नाट्यगृहात आणि खुले मैदानात सादर केले तर कलाकारांचा उत्साह बदलतो का?” असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला.

आपण ‘नटसम्राट’ या मराठी नाटकाचा एक प्रयोग पाहिल्याचे सांगताना बापट यांनी त्या प्रयोगाला तुलनेने कमी प्रेक्षक उपस्थित असूनही कलाकारांनी तितक्याच प्रभावीपणे अभिनय केल्याचे उदाहरण दिले.

त्यांच्या मते, कार्यक्रमाचा आकार किंवा त्यामधील आवाजाची पातळी ही उत्साहाची एकमेव मोजपट्टी असू शकत नाही.

“उत्सव साजरा करणे म्हणजे रस्त्यावर उपद्रव निर्माण करणे नव्हे. तो अनेक वेगवेगळ्या प्रकारे साजरा करता येतो,” असे ते म्हणाले.

‘गणेशोत्सवाला विरोध नाही’

आपल्या भूमिकेचा गैरसमज होऊ नये म्हणून बापट वारंवार स्पष्ट करतात की, त्यांचा विरोध गणेशोत्सवाला नाही.

गणेशोत्सव हा पुण्याच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग असून नागरिकांना तो साजरा करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. मात्र, एका नागरिकाच्या उत्सवाचा परिणाम दुसऱ्या नागरिकाच्या दैनंदिन जीवनावर होऊ नये, अशी त्यांची अपेक्षा आहे.

त्यामुळे उत्सव साजरा करण्याच्या अधिकारासोबत सार्वजनिक शांतता, वाहतूक व्यवस्था आणि इतर नागरिकांच्या सुविधांचाही विचार केला पाहिजे, असे ते म्हणतात.

नारायण पेठेतील नागरिकांच्या समस्येचा मुद्दा

बापट यांच्या मते, जुन्या पुण्यातील दाट लोकवस्तीच्या भागांमध्ये ध्वनिप्रदूषणाचा परिणाम तुलनेने अधिक जाणवतो. अरुंद रस्ते, जवळजवळ उभ्या असलेल्या इमारती आणि मोठ्या प्रमाणात होणारी नागरिकांची वर्दळ यामुळे आवाजाचा परिणाम वाढू शकतो.

नारायण पेठ परिसराला उत्सवाच्या काळात मोठ्या प्रमाणात वाहतूक आणि गर्दीचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे या परिसरातील नागरिकांना ध्वनिप्रदूषणाबरोबरच वाहतूक कोंडी आणि सार्वजनिक रस्त्यांच्या वापरामुळेही त्रास होतो, असे बापट सांगतात.

विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, विद्यार्थी आणि रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणारे कर्मचारी यांच्यासाठी मोठ्या आवाजाचा प्रश्न अधिक गंभीर ठरू शकतो, असा त्यांचा दावा आहे.

पुणे हे आयटी आणि सेवा क्षेत्राचे मोठे केंद्र बनले असून अनेक नागरिक वेगवेगळ्या वेळांच्या शिफ्टमध्ये काम करतात. त्यामुळे पारंपरिक ‘दिवस-रात्र’ वेळापत्रकापेक्षा नागरिकांच्या जीवनशैलीत मोठे बदल झाले आहेत, असा मुद्दाही बापट यांनी यापूर्वी उपस्थित केला आहे.

PMC बैठकीतील वादानंतर भूमिका अधिक चर्चेत

गणेशोत्सवाच्या तयारीसंदर्भात PMCमध्ये झालेल्या बैठकीत बापट यांनी डीजे आणि लाऊडस्पीकरविरोधात भूमिका मांडल्यानंतर काही मंडळांच्या कार्यकर्त्यांनी त्याला विरोध केल्याचे त्यांनी सांगितले.

आपले म्हणणे मांडण्याचा प्रयत्न करत असताना बैठकीतील वातावरण तापले आणि आरडाओरडा सुरू झाल्याचा दावा त्यांनी केला.

“मी माझा आवाज उठवून मुद्दे मांडण्यास सुरुवात करताच लोक माझ्यावर ओरडू लागले. माझे म्हणणे ऐकून घेण्याऐवजी आरडाओरडा आणि गोंधळ सुरू झाला,” असे बापट म्हणाले.

त्यानंतर सुरक्षा कर्मचाऱ्यांनी त्यांना सभागृहाबाहेर नेल्याचे त्यांनी सांगितले.

या घटनेचा व्हिडिओ सोशल मीडियावरही मोठ्या प्रमाणात प्रसारित झाला आणि त्यानंतर डीजेविरोधातील त्यांची भूमिका शहरात चर्चेचा विषय बनली.

‘केवळ डीजेचा मुद्दा नाही’

बापट यांच्या भूमिकेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ते या संपूर्ण चर्चेकडे केवळ ‘डीजे विरुद्ध ढोल-ताशा’ किंवा ‘परंपरा विरुद्ध आधुनिकता’ या चौकटीत पाहत नाहीत.

त्यांच्या मते, सार्वजनिक उत्सवाचा नागरिकांच्या जीवनावर होणारा परिणाम हा मुख्य प्रश्न आहे.

ध्वनिप्रदूषणाबरोबरच वाहतूक कोंडी, मंडपांमुळे रस्ते अडणे, मिरवणुकांमुळे होणारे तात्पुरते अडथळे आणि सार्वजनिक जागांचा मोठ्या प्रमाणात वापर या सर्व बाबींचा विचार झाला पाहिजे.

“वाहतूक, ध्वनिप्रदूषण, मंडप, अतिक्रमण आणि नागरिकांवर परिणाम करणाऱ्या इतर मुद्द्यांचा विचार केला पाहिजे. या सर्व बाबींचा विचार करूनच उत्सव साजरा झाला पाहिजे. माझ्या मते, हाच खरा उत्सव आहे,” असे ते म्हणाले.

प्रशासनाकडे निवेदने; न्यायालयात जाण्याची तयारी

या विषयावर आपण लोकप्रतिनिधी, सरकारी अधिकारी आणि महापालिका प्रशासनाकडे यापूर्वीच निवेदने दिल्याचे बापट यांनी सांगितले.

काही निवेदने लेखी स्वरूपात, तर काही ई-मेलद्वारे पाठविल्याचे त्यांनी सांगितले. तसेच काही अधिकाऱ्यांची प्रत्यक्ष भेट घेऊनही हा प्रश्न मांडल्याचे ते म्हणतात.

आगामी गणेशोत्सवात प्रशासनाकडून या विषयावर कोणती कारवाई केली जाते, यावर पुढील भूमिका ठरवणार असल्याचे त्यांनी सांगितले.

“आगामी उत्सवांमध्ये या मुद्द्यांवर कोणतीही अंमलबजावणी किंवा कारवाई होताना दिसली नाही, तर मी न्यायालयामार्फत कायदेशीर मार्ग अवलंबण्याचा विचार करेन,” असे बापट म्हणाले.

‘उत्सव साजरा करा, पण इतरांना त्रास न देता’

बापट यांच्या भूमिकेचा सारांश त्यांच्या एका भूमिकेतून स्पष्ट होतो—उत्सवाला विरोध नाही; मात्र, उत्सव साजरा करण्याची पद्धत इतर नागरिकांसाठी त्रासदायक ठरू नये.

“उत्सव अनेक प्रकारे आणि विविध ठिकाणी साजरा करता येतो. पण वाहतुकीतील अडथळे, ध्वनिप्रदूषण, अतिक्रमण आणि नागरिकांना होणारी गैरसोय यांचा विचार झाला पाहिजे. इतरांना त्रास न देता जेव्हा उत्सव साजरा होतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने उत्सव असतो,” असे त्यांनी स्पष्ट केले.

दरम्यान, पुण्यातील गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर डीजे आणि मोठ्या आवाजाच्या वापराबाबत नागरिकांच्या मागण्या आणि मंडळांची भूमिका यांच्यातील दरी कायम आहे. दुसरीकडे, प्रशासनाकडून ध्वनीच्या नियमांचे पालन करण्याचे आवाहन केले जात आहे. पारंपरिक ढोल-ताशा वादन आणि अत्यधिक आवाजातील ध्वनिव्यवस्था यामध्ये फरक करण्याची भूमिका काही लोकप्रतिनिधींनी घेतली आहे. केंद्रीय राज्यमंत्री आणि पुण्याचे खासदार मुरलीधर मोहोळ यांनीही नियमांचे पालन करण्याच्या बाजूने भूमिका घेताना पारंपरिक ढोल-ताशांवर अनावश्यक निर्बंध नसावेत, असे म्हटले आहे.

पुणे पोलिसांनीही यंदाच्या गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर मोठ्या आवाजाबाबत नियमांचे पालन करण्याचा आग्रह धरला आहे. दरम्यान, काही ढोल-ताशा पथकांना आवाजाची तीव्रता कमी करण्यासाठी ढोलांवर चादरी, हलके गाद्यांचे आच्छादन किंवा गोणपाट वापरण्याचा सल्ला देण्यात आल्याचेही वृत्त आहे.

त्यामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवात प्रश्न केवळ ‘डीजे असावा की नसावा?’ इतकाच राहिलेला नाही. पुण्याच्या सांस्कृतिक परंपरा जपत असताना सार्वजनिक जागा, ध्वनिप्रदूषण, वाहतूक आणि नागरिकांच्या हक्कांमध्ये संतुलन कसे साधायचे, हा मोठा प्रश्न या वादाच्या केंद्रस्थानी आला आहे.

बापट यांच्या भूमिकेमुळे या चर्चेला आणखी एक नवा आयाम मिळाला आहे—डीजेच्या आवाजावर नियंत्रणाची मागणी करताना पारंपरिक ढोल-ताशांच्या आवाजाबाबतही समान निकष लागू करायचे का? गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर पुण्यातील सार्वजनिक उत्सवांच्या भविष्यातील स्वरूपावर ही चर्चा परिणाम करणार का, याकडे आता लक्ष लागले आहे.